Trang chủ > Tập làm Taxonomist, Thực vật học > Cách phát âm tiếng Latin

Cách phát âm tiếng Latin

03.09.2010
  • Tập tin:Caslon-schriftmusterblatt.jpegĐỗ Xuân Cẩm

Trong quá trình trao đổi, hội thoại về những thông tin sinh học dù bằng bất kỳ tiếng nước nào trên thế giới, lắm lúc phải đọc tên các taxon thực vật, động vật bằng tiếng Latin. Phát âm không chuẩn xác cũng dễ gây hiểu lầm, có khi từ một loài cần quan tâm lại khiến người nghe hiểu đến một loài khác, thậm chí có khi họ không thể nhận ra được là loài gì mặc dù loài muốn nêu là rất quen thuộc. Do vậy, việc phát âm chuẩn xác tiếng Latin là một yêu cầu thiết thực đối với những ai quan tâm đến lĩnh vực phân loại học sinh vật. Nhằm góp phần giúp các bạn thực hiện mục đích vừa nêu, tôi xin giới thiệu cách phát âm tiếng Latin như sau

I. Các nguyên âm

Hình thái chữ

Tên gọi

Phát âm

Ví dụ

Viết hoa

Viết thường

A

a

a

a

anatomia, aqua, camphora, tabella

E

e

ê

ê

cera, arteria, cerebrum, ceratus, cicade

I

i

i

i

iecur, labium. liber, digitalis, meninx

J

i

iôta

i

jodum, injectio, jus, jocur

O

o

ô

ô

collum, ovum, dosis, mono, hetero

U

u

u

u

anus, nervus, maximum, caecum

Y

y

ipxilon

u (âm Pháp)

oxygenium, larynx, hybridus

II. Các nguyên âm kép

Trong tiếng Latinh có 4 nguyên âm kép có cách phát âm riêng, nhưng nhiều trường hợp do thói quen người ta đã phát âm theo âm tiếng Pháp, điều này khiến người nghe hiểu nhầm qua một nguyên âm khác, từ đó có thể hiểu sai nghĩa thuật ngữ hoặc nhận định nhầm một taxon sinh vật.

1. Nguyên âm kép ae: phát âm như âm [e] trong tiếng Việt

Ví dụ:
saepe (nhiều khi), aeger (ốm đau), aether (ete), aetheroleum (tinh dầu), aequalis (bằng), aequivalens (tương đương) …

2. Nguyên âm kép oe: phát âm như âm [ơ] trong tiếng Việt

Ví dụ:
foetus (thai), oedema (bệnh phù), oenanthe (cây Rau cần), …

3. Nguyên âm kép au: do thói quen theo âm Pháp, nhiều người phát âm âm này như âm [ô] tiếng Việt, khiến người nghe nhầm với nguyên âm o. Bởi vậy phải chú ý phát âm chuẩn và cách phát âm đúng cho âm này là như âm [au] trong tiếng Việt.

Ví dụ:
aurum (vàng kim), aureus (như vàng kim), auris (tai), auricula (tai nhỏ), aurantium (quả cam) …

4. Nguyên âm kép eu: phải được phát âm như âm [êu] trong tiếng Việt, nhưng do thói quen theo âm Pháp, nhiều người đã phát âm thành âm [ơ] khiến người nghe nhầm với nguyên âm kép oe

Ví dụ:
euglena (Trùng mắt), eucalyptus (cây Bạch đàn), leucaena (cây Keo dậu), Melaleuca cajuputi (cây Tràm), leucaemia (bệnh bạch cầu), seu (hoặc)…

Lưu ý: aë, oë không phải là nguyên âm kép, khi phát âm phải tách thành 2 âm:
aë: phát thành a – ê oë: phát thành ô – ê

III. Các phụ âm

Hình thái chữ

Tên gọi

Phát âm

Ví dụ

Viết hoa

Viết thường

B

b

bờ

bonus, borax, botanica, bufo

C

c

cờ
xờ

camphora, collum, corolla
caecum, cera, coena, cerebrum

D

d

đê

đờ

dosis, deformis, divisio, duodenum

F

F

epphơ

phờ

facies, fel, finis, flos, folium, functio

G

g

ghê

gờ

ganglion, gaster, gemma, giganteus

H

h

hát

hờ

herba, homo, hora, hybridus

K

k

ca

cờ

kaolinum, keratoma, kola

L

l

enlơ

lờ

labium, larynx, levis, liber, locus

M

m

emmơ

mờ

maximum, meninx, minimum, mutatio

N

n

ennơ

nờ

nasus, nervus, nomen, numero

P

p

pờ

pancreas, penicillinum, pestis, porcus

Q

q

cu

q(u): quờ

quadruplex, quercus, quinque

R

r

errơ

rờ

radix, recipe, rosa, ruber

S

s

etxơ


dờ

saccharum, semen, solutio
sinensis, plasma, dosis, mensa

T

t

tờ
xờ

taenia, terra, tinctura, toxinum, tuber
solutio, natio, scientia

V

v

vờ

vaccinia, variolla, vesper, virus

X

x

ichxơ

kxờ
kdờ

simplex, thorax, xanthomonas
exemplum, maxima

Z

z

dêta

dờ

zanthoxylum, zea, protozoa

IV. Các phụ âm kép

1. Những phụ âm kép phát ra một âm

1.1. Phụ âm kép ch: là phụ âm kép có nguồn gốc Hilạp (Χ, χ: khi), nên phát âm theo âm Hilạp, như [kh] trong tiếng Việt.

Ví dụ:
charta (giấy), character (tính chất), chemia (hóa học), chlorophyllum (diệp lục tố), cholera (bệnh tả), chromosoma (nhiễm sắc thể), arachis (cây Lạc, Đậu phụng)…

1.2. Phụ âm kép ph: cũng có nguồn gốc Hilạp (Φ, ф: phi), nên phát âm như âm [ph] trong tiếng Việt.

Ví dụ:
pharmacia (tiệm thuốc), pharmacologia (dược lý học), pharmacopola (người bán thuốc), pharynx (họng), phoenix (cây Chà là), philosophia (triết học), calophyllum (cây Mù u)…

1.3. Phụ âm kép rh: phát âm như âm [r] có rung lưỡi.

Ví dụ:
rheum (cây Đại hoàng), rheumatismus (tê thấp), rhizoma (thân rễ), diarrhoea (bệnh tiêu chảy), rhodomyrtus (cây Sim)…

1.4. Phụ âm kép th: là phụ âm kép có nguồn gốc Hilạp (Θ, θ: thêta), nên phát âm theo âm Hilạp, như âm [th] của tiếng Việt. Tuy nhiên, do thói quen phát âm tiếng Pháp nên nhiều người đã phát thành âm [t].

Ví dụ:
thea (cây Chè), theatrum (nhà hát), theophylinum (theophylin), anthera (bao phấn), thermometrum (nhiệt kế), thorax (lồng ngực, ức), thymus (tuyến ức)…

2. Phụ âm kép vừa phát ra 1 âm vừa phát ra 2 âm: đó là phụ âm kép sc, tùy thuộc nguyên âm theo sau mà có cách phát âm như sau:
– Phát thành 1 âm như âm [s] trong tiếng Việt khi đứng trước các nguyên âm e, i, y, ae, eu, oe.

Ví du:
scelus (tội ác), scientia (kiến thức, khoa học), scyphus (cốc uống rượu).

- Phát thành 2 âm [xk] khi đứng trước các nguyên âm o, u, au, aị, oi. Cần nhớ rằng khi phát âm trong trường hợp thứ hai này, âm s phát yếu và lướt nhanh để cho âm c thành âm chính.

Ví dụ:
sclera (củng mạc), scrotum (bìu), sculptura (nghệ thuật điêu khắc)…

3. Những phụ âm kép phát ra 2 âm, nhưng phụ âm sau mạnh và dài hơn

Ví dụ:
agricultura (nông nghiệp), atrophia (sự teo), fabriqua (cấu trúc), chlorophylla (diệp lục tố), chromosoma (nhiễm sắc thể), pluvialis (thuộc nước mưa), pneumonia (bệnh viêm phổi), primus (thứ nhất), classis (lớp), crystallus (tinh thể), fractura (sự gãy xương), spora (bào tử), tabletta (thuốc phiến)…

ps là phụ âm kép có nguồn gốc Hilạp (Ψ, φ: pxi), được phát âm là [px], ví dụ như Pseudopoda (chân giả), Pseudoryx nghetinhensis (loài Sao la)…

4. Phụ âm ghép đặc biệt

Các phụ âm đơn “n” và “g” khi đi liền nhau cần được lưu ý rằng:
a. Khi chúng ghép thành “ng”: tưởng như phụ âm kép, nhưng thật ra đây không phải là phụ âm kép, khi phát âm phải tách ra từng âm một, n cho âm tiết trước và g cho âm tiết sau.

Ví dụ:
lingua (ngôn ngữ) phát âm thành lin-gua
fungus (nấm) phát âm thành fun-gus

mangifera (cây xoài) phát âm thành man-gifera

unguentum (thuốc bôi dẽo) phát âm thành un-guentum…

b. Khi chúng ghép thành “gn”: có hai trường hợp:
– Đứng đầu từ: được xem là một phụ âm kép

Ví dụ:
Gnetum (cây Gắm)

- Đứng giữa từ: phải phát âm tách rời 2 phụ âm ra, phụ âm g cho âm tiết trước và phụ âm n cho âm tiết sau. Do thói quen phát âm tiếng Pháp nên nhiều người phát âm 2 phụ âm này như phụ âm kép nh trong tiếng Việt.

Ví dụ:
lignum (gỗ), lignosus (cứng như gỗ), magnesium (manhê)…

V. Những nguyên âm và phụ âm có cách phát âm cần lưu ý

Có một số nguyên âm và phụ âm có cách phát âm đặc biệt cần được lưu ý, thông thường do thói quen phát âm tiếng Việt và tiếng Pháp khiến một số người hay nhầm lẫn.
1. Nguyên âm i và j: tuy có cách viết khác nhau nhưng cả hai đều cùng một cách phát âm là [i]. Do vậy có thể viết cách này hay cách khác nhưng vẫn đồng nhất cách đọc.

Ví dụ:

iod có thể viết iodum hay jodum

Tương tự như thế, chữ j trong các từ sau đây đều được phát âm là [i]:

jecur (gan), jecuroleum (dầu gan), jecuroleum jecuris aselli (dầu gan cá thu), jus (nước ép), injectio (thuốc tiêm)…

2. Nguyên âm y: là một nguyên âm gốc Hilạp (Y, u: ipxilon) được Latinh hóa, phải phát âm như nguyên âm u trong tiếng Pháp, nhưng có lẽ do thói quen và cũng có thể do để dễ phát âm hơn mà người ta đã phát âm trại thành [i].

Ví dụ:

Tất cả các nguyên âm y trong các từ sau đây đều phải được phát âm chuẩn như âm [u] của tiếng Pháp: larynx (thực quản), hybridus (lai tạo), glycogenum (glycogen), hydroxidum (hidroxit), hydragyrum (thủy ngân)…

3. Phụ âm c: có hai cách phát âm khác nhau:

a. Phát âm như âm [k] tiếng Việt khi nó đứng trước các nguyên âm a, o, u

Ví dụ:
calyx (đài hoa), camphora (long não), collum (cổ), cor (tim), cubitus (khuỷu tay), collenchyma (mô dày)…

b. Phát âm như âm [x] tiếng Việt khi nó đứng trước các nguyên âm i, e, y, ae, oe

Ví dụ:
centum (một trăm), cerebrum (não), ceratus (có sáp), citratus (mùi chanh), cicade (Ve sầu), cyathium (cái chén), cyathiformis (dạng chén), caecum (manh tràng), coena (bữa ăn chiều)…

4. Phụ âm g: phát âm như âm [gh] tiếng Việt trong mọi trường hợp. Tuy nhiên cũng có người quen phát âm như âm [j] của tiếng Pháp với 1 số trường hợp.

Ví dụ:
ganglion (hạch), geminatus (sinh đôi), gemma (chồi, búp), glycogenium (glycogen), digitalis (cây Dương địa hoàng)…

5. Phụ âm q: không đi một mình, muốn phát âm được nó phải đi kèm với nguyên âm u tạo thành phụ âm đặc biệt và được phát âm như âm [qu] trong tiếng Việt.

Ví dụ:
aqua (nước), quercus (cây Sồi), quisqualis (cây Sử quân tử)…

6. Phụ âm r: khi phát âm phải rung lưỡi.

Ví dụ:
ren (thận), resina (nhựa), rosa (hoa hồng), ruber (màu đỏ), spora (bào tử)…

7. Phụ âm s: có hai cách phát âm:
a. Phát âm như [dờ] tiếng Việt khi nó bị kẹp giữa hai nguyên âm hoặc giữa một nguyên âm và phụ âm m hay n

Ví dụ:
plasma (huyết tương), gargarisma (thuốc súc miệng), sinensis (ở Trung quốc), tonkinensis (ở Bắc bộ), dosis (liều lượng), resina (nhựa)…

b. Phát âm như âm [x] tiếng Việt đối với những trường hợp còn lại.

Ví dụ:
saepe (nhiều khi), saccharum (mía), simplex (giản đơn), spora (bào tử), stigma (nuốm nhụy), suber (chất bần, sube), syrupus (xiro), semen (hạt), sucrosum (đường)…

8. Phụ âm t: có hai cách phát âm:
a. Phát âm như âm [x] tiếng Việt khi nó đứng trước nguyên âm i mà sau nguyên âm i lại có thêm một nguyên âm khác nữa.

Ví dụ:
natio (quốc gia), copulatio (sự giao hợp), dehiscentia (sự nứt nẻ), factitius (nhân tạo), aurantium (quả cam)…

b. Phát âm như âm [t] của tiếng Việt khi kết cấu như trên nhưng có thêm một trong 3 phụ âm s, t, x đi liền trước phụ âm t

Ví dụ:
ustio (sự đốt cháy), mixtio (sự trộn lẫn), poinsettia (cây Trạng nguyên)…

c. Những trường hợp còn lại đều được phát âm như âm [t] tiếng Việt.

Ví du:
asteria (động mạch), costa (xương sườn), stomata (khí khổng), taenia (sán dây), tunica (áo)…

9. Phụ âm x: có hai cách phát âm:
a. Phát âm [kz]khi nó bị kẹp giữa hai nguyên âm.

Ví dụ:
exemplar (bản), exemplum (ví dụ), maximum (cực đại), maxilla (hàm trên)…

b. Phát âm [kx]ở những trường hợp còn lại.

Ví dụ:
radix (rễ), meninx (màng não), extractum (cao)…

10. Phụ âm z: là một phụ âm có nguồn gốc Hilạp (Z, ζ: zêta), ngoài ra trong tiếng Latinh nhiều lúc cũng tồn tại một số thuật ngữ có nguồn gốc tiếng Đức. Trong mỗi trường hợp đều có cách phát âm riêng.

a. Nếu nguồn gốc tiếng Hilạp thì được phát âm [z]

Ví dụ:
zea (cây ngô), rhizoma (thân rễ), rhizobium (nấm rễ)…

b. Nếu nguồn gốc tiếng Đức thì phát âm [tx]

Ví dụ:
zincum (kẽm)

11. Phụ âm w: Trong bộ mẫu chữ cái tiếng Latinh không có phụ âm w, nhưng do yêu cầu xây dựng những thuật ngữ khoa học người ta đã đưa thêm nó vào. Cách phát âm tùy thuộc nguồn gốc thuật ngữ có chứa phụ âm w.
a. Nếu nguồn gốc tiếng Đức thì phát âm như âm [v] tiếng Việt.
b. Nếu nguồn gốc tiếng Anh, Mỹ thì phát âm như âm [w] của tiếng Anh

—————————————————————————————————————

Nguồn: Blog Đỗ Xuân Cẩm (http://vn.360plus.yahoo.com/camhoa102)

.


Xem thêm:

Cách phát âm tiếng Latin

Hướng dẫn cách viết Latin dược liệu

Danh pháp loài sinh vật

Danh pháp các taxon thuộc các bậc phân loại trên loài

.

.

 

Latinh

.

.

Tiêu điểm:

[Sách/bài viết thực vật học được xem/download nhiều nhất]

.

Flowering Plants – Amen Takhtajan

Vascular Plant Families and GeneraBrummitt R.K.

Flowering Plant Origin, Evolution & Phylogeny – Taylor, David W.

Cây cỏ Việt Nam – Phạm Hoàng Hộ

Phong Lan Việt Nam – Trần Hợp

Thực vật có hoa – Nguyễn Nghĩa Thìn

Hướng dẫn cách đọc Latin – Đỗ Xuân Cẩm

Thu hái và xử lý mẫu vật

Xác định, kiểm tra tên khoa học và lập danh lục thực vật

Tropical Flowering Plants: A Guide to Identification and Cultivation

Cẩm nang ngành Lâm nghiệp

Tủ sách SINH HỌC

.

————————————————————–

Theo dõi

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 1 637 other followers